Giá thấp bất thường tự nó không phải dấu hiệu rủi ro — nó là câu hỏi cần được trả lời. Việc đầu tiên là so giá cho đúng: cùng quy cách, cùng điều kiện giao hàng, cùng cách tính thuế. Rất nhiều báo giá “rẻ hơn 20%” hoá ra chỉ rẻ vì chưa gồm thuế, chưa gồm vận chuyển hoặc là hàng quy cách khác. Khi đã so đúng mà vẫn thấp hẳn, mới xét tới lý do và các dấu hiệu đi kèm.
Cái giá thấp đáng lo là cái giá mà không có lý do kinh tế nào giải thích được, đặc biệt khi đi cùng đề nghị về hoá đơn hoặc tiền: trả tiền mặt, chuyển tài khoản khác tên, hoá đơn của đơn vị khác. Bài này giúp người mua hàng tách hai trường hợp đó ra, và thử một nhà cung cấp mới theo cách không làm mất cơ hội tốt mà cũng không đặt cược cả đơn hàng.
So giá cho đúng trước khi gọi là “thấp bất thường”
Đưa mọi báo giá về cùng một mặt bằng. Bảng so sánh tối thiểu nên có các cột:
| Cột | Vì sao cần |
|---|---|
| Quy cách, tiêu chuẩn, xuất xứ | Hàng khác tiêu chuẩn thì giá khác là đương nhiên |
| Giá đã gồm thuế giá trị gia tăng chưa, thuế suất bao nhiêu | Có hàng thuộc mức 5%, có hàng 10%, có hàng thuộc diện giảm theo chính sách từng thời kỳ; hoá đơn bán hàng của hộ kinh doanh thì không tách thuế |
| Điều kiện giao hàng | Giao tại kho người bán hay tại kho mình, ai chịu bốc xếp |
| Điều kiện thanh toán | Trả trước thường được giá tốt hơn trả chậm |
| Số lượng tối thiểu, thời hạn báo giá | Giá lô lớn, giá xả hàng trong vài ngày |
Chỉ khi các cột này đã tương đương mà giá vẫn thấp hơn hẳn các báo giá khác, mới gọi là thấp bất thường. Ghi rõ mức chênh sau khi quy đổi vào hồ sơ đánh giá.
Những lý do bình thường khiến giá thấp
- Xả hàng tồn: hàng cuối mùa, cận hạn, đổi mẫu mã. Giá thấp nhưng số lượng có hạn và thường không có lần sau.
- Nhà cung cấp mới muốn vào thị trường: chấp nhận lãi thấp vài đơn đầu để có khách.
- Lợi thế thật về chi phí: sản xuất gần vùng nguyên liệu, mua thẳng từ nhà máy, không qua nhiều tầng phân phối.
- Hàng loại hai, hàng lỗi nhẹ: dùng được cho một số mục đích nhưng không phải cho mọi mục đích.
- Nhà cung cấp cần tiền gấp: bán giá thấp đổi lấy thanh toán ngay. Đây là lý do có thật nhưng cũng là tín hiệu về sức khoẻ tài chính của họ, nên tránh trả trước lớn.
Hỏi thẳng nhà cung cấp: “Vì sao giá của anh chị thấp hơn mặt bằng?” Một nhà cung cấp làm ăn đàng hoàng thường trả lời được ngay và cụ thể. Câu trả lời mơ hồ không phải bằng chứng xấu, nhưng là lý do để kiểm thêm.
Dấu hiệu đi kèm cần xem kỹ
Giá thấp chỉ đáng lo khi đi cùng một trong các dấu hiệu sau:
| Dấu hiệu đi kèm | Vì sao đáng lưu ý |
|---|---|
| Hai mức giá “có hoá đơn” và “không hoá đơn”, chênh lớn hơn nhiều so với phần thuế | Cho thấy hoá đơn có thể đến từ nguồn khác với hàng |
| Hoá đơn do một đơn vị khác lập, không phải bên chào giá | Người bán thật và người lập hoá đơn không trùng nhau |
| Yêu cầu trả tiền mặt hoặc chuyển vào tài khoản cá nhân | Tiền không đi về đúng người lập hoá đơn |
| Không cung cấp được giấy tờ nguồn gốc, chứng nhận chất lượng mà hàng loại đó thường có | Có thể là hàng không rõ nguồn gốc, hàng nhập không đủ thủ tục |
| Yêu cầu trả trước toàn bộ cho đơn lớn đầu tiên | Rủi ro mất tiền nếu không giao hàng |
| Doanh nghiệp mới thành lập, ngành nghề đăng ký không liên quan tới mặt hàng | Chưa có lịch sử để đánh giá; cần hỏi hàng lấy từ đâu |
Không kết luận nhà cung cấp gian lận từ một dòng nào trong bảng. Nhưng ba dòng đầu liên quan trực tiếp tới hoá đơn và tiền — nếu gặp, không nhận đề nghị đó, bất kể giá tốt tới đâu.
Thử nhà cung cấp bằng lô nhỏ
Cách giữ được cơ hội mà không đặt cược cả đơn hàng:
- Đặt lô thử với số lượng nhỏ, thanh toán sau khi nhận và kiểm hàng.
- Kiểm chất lượng lô thử theo đúng tiêu chuẩn đã ghi trong báo giá, lưu kết quả.
- Kiểm hoá đơn của lô thử trên cổng hoá đơn điện tử: đúng người bán, đúng tên hàng, đúng thời điểm, đúng thuế suất.
- Trả tiền vào tài khoản mang tên người bán, đúng hạn — để người bán thấy mình là khách nghiêm túc.
- Nâng dần sau hai ba lô ổn định, mỗi lần nâng hạn mức ghi lý do.
Nếu nhà cung cấp từ chối bán lô thử, đòi bắt buộc lô lớn trả trước mới giữ giá, thì cơ hội đó có lẽ không dành cho mình. Thà mua giá cao hơn một chút từ nhà cung cấp đã biết còn hơn mất cả tiền trả trước lẫn chứng từ.
Ghi hồ sơ đánh giá và người quyết định
Hồ sơ đánh giá nhà cung cấp chào giá thấp nên có: bảng so giá đã quy đổi, câu hỏi “vì sao giá thấp” và câu trả lời của nhà cung cấp, kết quả tra cứu trạng thái có ngày, kết quả lô thử, người đề xuất và người duyệt.
Người đề xuất (thường là nhân viên mua hàng) và người duyệt nên là hai người. Nhân viên mua hàng thường được đánh giá theo mức giảm giá mua, nên có động lực tự nhiên để chọn giá thấp; người duyệt nhìn thêm rủi ro chứng từ và rủi ro giao hàng. Đó không phải nghi ngờ nhân viên, mà là cách chia việc cho hai góc nhìn.
Với những đơn hàng mà khoản tiết kiệm từ giá thấp nhỏ hơn nhiều so với phần thuế có thể bị loại nếu hoá đơn có vấn đề, việc đổi nhà cung cấp chỉ vì giá không đáng. Một phép tính đơn giản giúp giám đốc quyết định: giả sử đơn hàng 500 triệu đồng, giá thấp hơn 5% tức tiết kiệm 25 triệu đồng; trong khi thuế giá trị gia tăng 10% trên đơn hàng là 50 triệu đồng, chưa kể phần chi phí thuế thu nhập doanh nghiệp nếu chứng từ không đứng vững.
Khi nhà cung cấp quen đột nhiên hạ giá mạnh
Tình huống ngược cũng cần để ý: một nhà cung cấp đã làm với mình lâu năm bỗng chào giá thấp hẳn, hoặc báo từ nay hoá đơn sẽ do “công ty mới của anh” lập với giá tốt hơn. Những thay đổi hay đi kèm:
- Đổi pháp nhân lập hoá đơn: tên khác, mã số thuế khác, dù người liên hệ vẫn là người cũ. Coi như nhà cung cấp mới và kiểm lại từ đầu.
- Đổi tài khoản nhận tiền cùng lúc với đổi giá. Xác nhận qua kênh độc lập, không qua thư báo giá.
- Đổi nguồn hàng: trước là hàng tự sản xuất, nay là hàng mua lại từ nơi khác. Hỏi rõ và kiểm lại chất lượng lô đầu theo giá mới.
Không phải thay đổi nào cũng đáng lo; nhà cung cấp có thể vừa tối ưu được chi phí hoặc tách mảng kinh doanh. Nhưng giá mới, pháp nhân mới và tài khoản mới đến cùng một lúc là tổ hợp nên dừng lại một nhịp trước khi đặt đơn lớn.
Tự kiểm tra ở đâu
- Trang tra cứu thông tin người nộp thuế: trạng thái, ngày bắt đầu hoạt động, cơ quan thuế quản lý của nhà cung cấp.
- Cổng thông tin quốc gia về đăng ký doanh nghiệp: ngành nghề, vốn, người đại diện, lịch sử thay đổi.
- Cổng hoá đơn điện tử: kiểm hoá đơn của lô thử ngay khi nhận.
- Để đọc chéo nhanh trạng thái, địa chỉ và ngày bắt đầu hoạt động trên cùng một trang, có thể dùng trang tra cứu doanh nghiệp của Thuế Số (thueso.com/tra-cuu), kèm nguồn và ngày ghi nhận; trạng thái chính thức xem trên trang tra cứu của cơ quan thuế.
Câu hỏi thường gặp
Giá thấp hơn thị trường bao nhiêu thì coi là bất thường?
Không có ngưỡng chung, vì biên lợi nhuận mỗi ngành khác nhau. Cách dùng được là so với ba báo giá khác đã quy đổi cùng điều kiện; chênh lệch vượt quá phần mà lý do kinh tế giải thích được thì coi là cần hỏi thêm.
Nhà cung cấp chào giá chưa gồm thuế nhưng không ghi rõ thì sao?
Yêu cầu báo giá ghi rõ giá trước thuế, thuế suất và giá sau thuế. Nhiều tranh cãi về giá sau khi nhận hoá đơn xuất phát từ một báo giá không ghi dòng này.
Có nên từ chối ngay nhà cung cấp đưa ra hai mức giá có và không có hoá đơn?
Nên từ chối mức giá không hoá đơn. Nếu chênh lệch giữa hai mức chỉ xấp xỉ phần thuế và nhà cung cấp lập hoá đơn đúng tên mình, có thể mua theo giá có hoá đơn; nếu chênh lệch lớn hơn nhiều, cần hỏi kỹ nguồn gốc hàng và hoá đơn.
Lô thử tốt nhưng lô lớn sau đó có vấn đề thì xử lý thế nào?
Hợp đồng khung nên có điều khoản kiểm hàng, trả lại hàng không đạt và điều chỉnh hoá đơn tương ứng. Lô lớn cũng nên chia đợt giao và thanh toán theo đợt để giới hạn thiệt hại.
Doanh nghiệp mới thành lập chào giá rẻ có nên tránh không?
Không nên tránh chỉ vì mới thành lập. Hỏi hàng lấy từ đâu, đến xem kho nếu được, thử lô nhỏ và trả sau; doanh nghiệp mới làm đúng sẽ vượt qua các bước này dễ dàng.
Phòng mua hàng bị giao chỉ tiêu giảm giá thì có mâu thuẫn không?
Có thể có. Nên đo thêm các chỉ số khác như tỷ lệ hàng lỗi, tỷ lệ hoá đơn phải xử lý lại, tỷ lệ giao trễ, để việc chọn nhà cung cấp không chỉ dựa vào giá.
